አዲስ ሪፖርተር – ፕሬዛዳንት ትራምፕ አሜሪካን ከተባበሩት መንግስታት ደርጅት አላማ አስፈፃሚ ከሆኑ የባለብዙ ወገን ተቋማት የምትሰጠውን የገንዘብ ድጋፍ እና አባልነት የሚያቋርጥ ፕሬዝዳንሻል ትዕዛዝ መፈረማቸው በዚህ ሰሞን መነጋገሪያ የሆነ ዓለም አቀፍ አጀንዳ ነበር። ይህ ውሳኔ ዋሽንግተን ለብዙ ዓመታት የገነባችውን የባለብዙ ወገን ዲፕሎማሲ (Multilateralism) ጀርባዋን የሰጠችበት ክስተት ተደርጎ ተወስዷል። ከአሜሪካ ውሳኔ በኋላ ከዚህ ጋር በተያያ የተመድ ዋና ፅሃፊ መግለጫ አውጥቷል። በመግለጫው አንቶኒዮ ጉተሬዝ አሜሪካ ራሷን ለማግለል ብትወስንም፣ ተመድ በዓለም ዙሪያ የሚያከናውናቸውን የሰላም፣ የሰብዓዊ መብቶች እና የልማት ሥራዎች ከአጋር አካላት ጋር በመሆን አጠናክሮ እንደሚቀጥል ገልጸዋል። ዋና ጸሐፊው የዓለም ችግሮች ሊፈቱ የሚችሉት በሀገራት የጋራ ትብብርና በሕግ የበላይነት ብቻ መሆኑን በማሳሰብ፣ አሜሪካ መዋጮዋን የመክፈል የሕግ ግዴታ እንዳለባት አስታውቀዋል። ባጭሩ፣ ተመድ በአሜሪካ መውጣት ሳይገታ “ለሁሉም የምትመች ዓለምን የመፍጠር” ዓላማውን እንደሚገፋበት አረጋግጠዋል። ሆኖም ግን ከዚህ በተቃራኒ የአሜሪካ ከነዚህ ባለብዙ ወገን ተቋማት ራሷን ማግለሏ እና የገንዘብ ድጋፍ ማቋረጧ በድርጅቱ ላይ ጉልህ ጉዳት እንደሚያስከትል የዓለም አቀፍ ፓለቲካ ተንታኞች እየገለፁ ይገኛል።
አሜሪካ ከዓለም አቀፍ ተቋማት ራሷን ለማግለል የወሰነችው ውሳኔ በዓለም አቀፉ ሥርዓት ላይ የሚፈጥረው መንቀጥቀጥ ከፍተኛ ነው። ይህ እርምጃ የተመድ ዋና ጸሐፊ አንቶኒዮ ጉተሬዝ እንደገለጹት፣ በሕግ ላይ የተመሠረተውን የባለብዙ ወገን ግንኙነት (Multilateralism) አደጋ ላይ የሚጥል ነው። አሜሪካ የድርጅቱ ትልቁ የፋይናንስ ምንጭ እና የፀጥታው ምክር ቤት ቋሚ አባል በመሆኗ፣ መውጣቷ በተቋሙ የማስፈጸም አቅም ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ይኖረዋል። ብዙዎች እንደሚሉት፣ አሜሪካ የሌለችበት ተመድ “ጥርስ እንደሌለው ውሻ” ሊሆን ይችላል የሚለው ስጋት የሚመነጨው ድርጅቱ ውሳኔዎቹን በኃይል ለማስከበርም ሆነ ሰላም ለማስከበር በሚያደርገው እንቅስቃሴ የአሜሪካ ወታደራዊና ዲፕሎማሲያዊ ጡንቻ ወሳኝ በመሆኑ ነው።
አሜሪካ ከዓለም አቀፍ ተቋማት ራሷን ማግለሏ በዓለም አቀፍ ፖለቲካ ውስጥ የሚፈጥረው “የኃይል ክፍተት” (Power Vacuum)፣ የዓለምን ሰላምና መረጋጋት ወደማይታወቅ ትርምስ ሊመራው ይችላል። ይህ ክፍተት በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ ላይ የተዘረጋውንና በአሜሪካ መሪነት ሲመራ የቆየውን ሊበራል የዓለም ሥርዓት (Liberal International Order) መሠረት የሚያናጋ ነው። አሜሪካ ስትወጣ፣ ይህንን ክፍተት ለመሙላት የሚሽቀዳደሙ ሌሎች ቀጣናዊና ዓለም አቀፋዊ ኃይሎች የራሳቸውን ፍላጎትና ተፅዕኖ ለማስከበር ሲንቀሳቀሱ፣ የዓለም ፖለቲካ ወደ “ባለብዙ ዋልታ ሽኩቻ” (Multipolar Rivalry) ይገባል። ይህ ደግሞ በሀገራት መካከል ያለውን የጋራ መተማመን የሚሸረሽር ሲሆን፣ በተለይም ግጭቶች በሚከሰቱበት ጊዜ ሽምግልና የሚያደርግና ሰላም የሚያስከብር ጠንካራ ኃይል በማጣቱ ምክንያት ትናንሽ ግጭቶች ወደ ሰፊ ጦርነት የመቀየር ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል።
ከዚህም በተጨማሪ፣ የአሜሪካ የፖለቲካና የሞራል ድጋፍ አለመኖር በሰብዓዊ መብቶችና በዲሞክራሲያዊ እሴቶች ላይ የሚሰሩ ዓለም አቀፍ ተቋማትን አቅም በእጅጉ ያዳክማል። አምባገነን ሥርዓቶች በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚደርስባቸው ዲፕሎማሲያዊ ጫና እና ማዕቀብ ስጋት ስለማይኖር፣ በገዛ ዜጎቻቸው ላይ የሚያደርሱት በደልና ጭቆና ሊባባስ ይችላል። የዓለም አቀፍ ሕግ የበላይነት እየቀነሰ ሲመጣ፣ የጉልበት ፖለቲካ (Might is Right) የበላይነትን ይይዛል። ይህ ሁኔታ በተለይ ለአፍሪካና ለሌሎች ታዳጊ ሀገራት ስጋት ነው፤ ምክንያቱም ድንበር ተሻጋሪ ሽብርተኝነትን ለመከላከልና ቀጣናዊ ሰላምን ለማስፈን የሚደረጉ ጥረቶች የአሜሪካን የደህንነትና የሎጂስቲክስ ድጋፍ በእጅጉ የሚሹ በመሆናቸው ነው።
ውጤታማ የዓለም አቀፍ ትስስር ሊኖር የሚችለው፣ ፍሰቶችን (የንግድ፣ የሰው ኃይልና የፋይናንስ) የሚመራና የሚያስተዳድር የጋራ ሕግና ሥርዓት ሲኖር ብቻ ነው። አሜሪካ ከነዚህ ተቋማት ስትወጣ፣ ዓለም አቀፍ ትስስሩ የሚመራበት ማዕከላዊ ማዕቀፍ ይላላል። ይህም ትስስርን ለልማት ከመጠቀም ይልቅ፣ ትስስርን እንደ መሣሪያ በመጠቀም ሀገራት እርስ በርስ የሚጋጩበት “Geopolitical Chaos” (ጂኦ-ፖለቲካዊ ትርምስ) ይፈጥራል። በመሆኑም፣ አሜሪካ ራሷን ማግለሏ በካርታ ላይ የሚታዩ ድንበሮችን ብቻ ሳይሆን፣ ዓለምን አስተሳስሮ የያዘውን የሕግና የሰላም ሰንሰለት በመበጠስ የዓለምን የወደፊት ዕጣ ፈንታ ይበልጥ ተሰባሪና የማይገመት ያደርገዋል።
በሌላ በኩል፣ የተመድ ቋሚ መዋጮን አለመክፈል የድርጅቱን የዕለት ተዕለት ሥራዎች ሽባ ሊያደርግ ይችላል። ተመድ የሕግ ግዴታ መሆኑን ቢያስታውስም፣ አሜሪካን የመሰለች ኃያል ሀገርን ለማስገደድ የሚያስችል ጠንካራ የሕግ መሣሪያ የለውም። ይህ ደግሞ እንደ ዓየር ንብረት ለውጥ፣ ወረርሽኝ እና ድንበር ተሻጋሪ ሽብርተኝነት ያሉ የጋራ ችግሮችን ለመፍታት የሚደረገውን ጥረት ያዳክማል። አሜሪካ ራሷን ማግለሏ “ለሁሉም የምትመች ዓለም” የመፍጠር ጉዞውን አዝጋሚና ፈታኝ ያደርገዋል፤ ምክንያቱም የዓለም ችግሮች በአንድ ሀገር ጥረት ብቻ ሳይሆን በጋራ ትብብር (Collective Action) ብቻ ሊፈቱ የሚችሉ በመሆናቸው ነው።
ዌብሳይት፡ https://addisreporter.com/
ኢሜል፡ info@addisreporter.com
ቴሌግራም፡ https://t.me/addisreporter2
X፡ https://x.com/amejuju?s=21
ስልክ ቁጥር፡ +251981866434 / +251116393393
