ይህ ማህበራዊ ውል መላውን ሕዝብ ከዳር እስከ ዳር አስተሳስሯል። አዋጁ የኢትዮጵያን ሕዝብ ስነ-ልቦና፣ ወግና እሴት በሚገባ ተንተርሶ የተዘጋጀ በመሆኑ፣ በታሪክ የማይረሳውን የዓድዋ ድል ለማምጣት የቻለ ሕዝባዊ ንቅናቄ ፈጥሯል። ንጉሡ ሕዝባቸውን በክብር ጠርተው፣ በሞራል አሳምነውና በሥርዓት አስገዝተው ለሀገር ነፃነት እንዲቆም በማድረጋቸው፣ አዋጁ ዛሬም ድረስ የኢትዮጵያዊነት አንድነት ተምሳሌት ሆኖ ይኖራል።
በአለባቸው ጉብሳ- ነፃ ሃሳብ
እግዚአብሔር በቸርነቱ እስካሁን ጠላት አጥፍቶ አገር አስፋፍቶ አኖረኝ። እኔም እስካሁን በእግዚአብሔር ቸርነት ገዛሁ። እንግዲህ ብሞትም ሞት የሁሉ ነውና ስለእኔ ሞት አላዝንም። ደግሞ እግዚአብሔር አሳፍሮኝ አያውቅም፤ ከእንግዲህም ያሳፍረኛል ብዬ አልጠራጠርም።
አሁንም አገር የሚያጠፋ ሃይማኖት የሚለውጥ ጠላት እግዚአብሔር የወሰነልንን የባህር በር አልፎ መጥቷልና እኔም ያገሬን ክብር ማጣት የሰውንም መድከም አይቼ እስካሁን ዝም ብለው ደግሞ እያለፈ እንደፍልፈል መሬት ይቆፍር ጀመር። አሁን ግን በእግዚአብሔር ረዳትነት አገሬን አሳልፌ አልሰጠውም። ያገሬ ሰው ካሁን ቀደም የበደልኩህ አይመስለኝም።
አንተም እስካሁን አላስቀየምኸኝም። ጉልበት ያለህ በጉልበትህ እርዳኝ፤ ጉልበት የሌለህ ለልጅህ ለሚስትህ ለሃይማኖትህ ስትል በሃዘን እርዳኝ፤ ወስልተህ የቀረህ ግን ኋላ ትጣላኛለህ። አልተውህም፤ ማርያምን ለዚህ አማላጅ የለኝም። ዘመቻዬ በጥቅምት ነውና የሸዋ ሰው እስከ ጥቅምት እኩሌታ ድረስ ወረኢሉ ከተህ አግኘኝ።
ይህ አዋጅ አፄ ምኒልክ በ1888 ዓ.ም. የጣሊያንን ወረራ ለመመከት ለኢትዮጵያ ሕዝብ ያስተላለፉት ታሪካዊ የክተት ጥሪ ነው።
ይህ ታሪካዊው የአፄ ምኒልክ የክተት አዋጅ ለዓድዋ ድል መሠረት የጣለ፣ የሕዝብን ስነ-ልቦና በጥልቀት የመረመረና እያንዳንዱን ዜጋ ለጋራ ዓላማ ያሰለፈለ ታላቅ ሰነድ ነው። ይህ አዋጅ ሀገርን፣ ቤተሰብን፣ ሃይማኖትንና እርስትን እንደ ዋና መቀስቀሻ እሴቶች በመጠቀም፣ በወቅቱ የነበረውን ማህበራዊ መዋቅርና የሕዝቡን የክብር ትርጉም በሚገባ ሰርጾ እንዲገባ ተደርጎ ተቀርጿል። እነዚህ አራት እሴቶች ለምን የትኩረት ታዳሚው (Target Audience) ላይ እንደነጣጠሩና እንዴትስ የሕዝቡን ስሜት እንደቀሰቀሱ የሚከተለው ሰፊ ትንታኔ ያብራራዋል፦
1. ሃይማኖትና ሃገር፡ እንደ የጋራ ማንነት መገለጫ
በ19ኛው ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያ ውስጥ ሃይማኖት ከግል እምነት ባለፈ የዜግነትና የማንነት መታወቂያ ነበር። አፄ ምኒልክ በአዋጃቸው መጀመሪያ ላይ “እግዚአብሔር በቸርነቱ እስካሁን ጠላት አጥፍቶ አገር አስፋፍቶ አኖረኝ” በማለት ጀምረው፣ ጠላትን ደግሞ “ሃይማኖት የሚለውጥ” ሲሉ ገልጸውታል። ይህ አገላለጽ ጦርነቱን ከግዛት ወረራ ባለፈ በቅዱስ እሴቶች ላይ የተቃጣ ጥቃት አድርጎ እንዲታይ አድርጎታል።
ሕዝቡ ሃይማኖቱን እንደ ሕይወቱ መሠረት ስለሚቆጥር፣ ጠላትን የእምነት ተጋፊ አድርጎ ማቅረብ ተዋጊው እንደ ወታደር ብቻ ሳይሆን እንደ ሃይማኖት ጠባቂ “ሰማዕት” እንዲነሳሳ አድርጓል። በወቅቱ የነበረው ማህበረሰብ ለፈጣሪውና ለቤተ-ክርስቲያኑ ወይም ለመስጊዱ(ወይም ለሃይማኖታዊ ተቋሙ) ያለው ታማኝነት ከምንም በላይ በመሆኑ፣ አዋጁ ይህን ስሜት በመቀስቀስ መላውን ሕዝብ በአንድ መንፈሳዊ ጥላ ስር እንዲሰባሰብ ረድቷል።
ከዚህም በተጨማሪ “ሃይማኖት የሚለውጥ” የሚለው ሐረግ ወራሪው ኃይል የሕዝቡን ባህል፣ ወግና የአኗኗር ዘይቤ ሊያጠፋ የመጣ መሆኑን ያስገነዝባል። ይህም በክርስቲያኑም ሆነ በሙስሊሙ ማህበረሰብ ዘንድ የጋራ ስጋትን በመፍጠር፣ ልዩነትን ወደ ጎን ትተው ለጋራ ማንነታቸው እንዲቆሙ አድርጓቸዋል። ንጉሡ ሃይማኖትን ከሀገር ሉዓላዊነት ጋር ማቆራኘታቸው ጦርነቱ “መለኮታዊ ግዴታ” እንዲመስል አድርጎታል።
ይህ ስትራቴጂ በተለይ የትኩረት ታዳሚው (Target audience) ላይ የፈጠረው ተፅዕኖ ከፍተኛ ነበር፤ ምክንያቱም ዜጎች ለሀገር ዳርቻ ከመጨነቃቸው በፊት ለነፍሳቸውና ለእምነታቸው ይጨነቁ ነበር። ጠላት የእምነት ነፃነትን ሊነጥቅ የመጣ መሆኑ ሲታወጅ፣ ሞትን መፍራት ቀርቶ “ለሃይማኖቴ እሞታለሁ” የሚል ቆራጥነት በሕዝቡ ዘንድ ሰፈነ። ይህም በዓድዋ ጦርነት ወቅት የታየውን የማይበገር ጽናትና መስዋዕትነት የወለደ ቁልፍ እሴት ሆኗል።
በመጨረሻም፣ አፄ ምኒልክ ራሳቸው “እስካሁን በእግዚአብሔር ቸርነት ገዛሁ” በማለት ሥልጣናቸውን ከፈጣሪ ጋር ማያያዛቸው፣ ሕዝቡ ለንጉሡ የሚሰጠው ታማኝነት ከፈጣሪ ጋር እንደሚገናኝ አሳይተዋል። ይህም ተዋጊው ለንጉሡ ትዕዛዝ የሚሰጠው ምላሽ በፈጣሪ ዘንድ ዋጋ እንዳለው እንዲሰማው በማድረግ፣ መላውን የኢትዮጵያ ሕዝብ ለሀገሩ ክብር በአንድነት እንዲቆም የሚያስችል መንፈሳዊ ኃይል ሰጥቶታል።
2. ቤተሰብ፡ የቅርብ የኃላፊነት ስሜት
አፄ ምኒልክ በአዋጃቸው ውስጥ “ጉልበት የሌለህ ለልጅህ ለሚስትህ ለሃይማኖትህ ስትል በሃዘን እርዳኝ” በማለት የቤተሰብን እሴት በግልጽ ጠቅሰዋል። ይህ አባባል ጦርነቱን ከቤተ-መንግሥት ወጥቶ ወደ እያንዳንዱ ዜጋ ጎጆ እንዲገባ አድርጎታል። ጦርነት ሲታወጅ ብዙ ጊዜ እንደ ፖለቲካዊ ጉዳይ ቢታይም፣ እዚህ ጋር ግን እንደ ግል የቤት ሥራና የቤተሰብን ደህንነት የመጠበቅ ኃላፊነት ቀርቧል።
የአዋጁ የትኩረት ታዳሚ የነበረው ማህበረሰብ ለቤተሰቡና ለዘሩ ያለው ጥበቃ እጅግ ከፍተኛ ነበር። “ለሚስትህና ለልጅህ” የሚለው ጥሪ፣ ተዋጊው ወደ ጦር ሜዳ የሚሄደው ለንጉሡ ዝና ብቻ ሳይሆን፣ ቤተሰቡ እንዳይበተን፣ ልጆቹ በባርነት እንዳይገዙና ሚስቱ ክብሯ እንዳይነካ መሆኑን እንዲገነዘብ አድርጎታል። ይህ ደግሞ በወታደሩ ዘንድ “የማይሸሽ” ተከላካይነትን ፈጥሯል።
ቤተሰብን እንደ መቀስቀሻ መጠቀም ተዋጊው የግል ስሜቱ እንዲነካ ያደርጋል። አንድ ተዋጊ ሀገር ስትወረር ላይሰማው ይችላል፣ ነገር ግን የገዛ ልጆቹና ሚስቱ አደጋ ላይ መሆናቸውን ሲረዳ በውስጡ ያለው ጀግንነት ይነቃል። አዋጁ ይህን ስነ-ልቦናዊ ሀቅ በመጠቀም፣ ጦርነቱን ከሀገር ዳርቻ ተከላካይነት ወደ የግል ቤተሰብ ጠባቂነት ዝቅ (ወይም ከፍ) አድርጎ እንዲታይ አድርጎታል።
ከዚህም በላይ አዋጁ ለሴቶችና ለሕፃናት ጭምር ሚና ሰጥቷል። “በሃዘን (በጸሎት) እርዳኝ” የሚለው ጥሪ፣ በቤት ውስጥ የሚቀሩት የቤተሰብ አባላት ጭምር የጦርነቱ አካል መሆናቸውን ያሳያል። ይህም በቤተሰብ ውስጥ ያለውን ትስስር በማጠናከር፣ ወደ ዘመቻ የሚሄደው አባት ወይም ወንድም በቤተሰቡ ሙሉ ድጋፍና ምርቃት እንዲሸኝ በማድረግ የሞራል ልዕልናን ገንብቷል።
በአጠቃላይ፣ ቤተሰብን እንደ አንኳር መልዕክት መጠቀሙ ጦርነቱን ማህበራዊ መሰረት እንዲኖረው አድርጓል። ተዋጊው በጦር ሜዳ የሚያሳየው ጀግንነት በቀጥታ ከቤተሰቡ ክብር ጋር ተያይዞ ስለሚታይ፣ ለቤተሰቡ አርአያ ለመሆንና ክብራቸውን ለማስጠበቅ ሲል ማንኛውንም መስዋዕትነት እንዲከፍል አድርጎታል። ይህ የቤተሰብ ፍቅር ወደ ሀገር ፍቅር ተተርጉሞ ለዓድዋ ድል ትልቅ አስተዋጽኦ አበርክቷል።
3. እርስትና ሉዓላዊነት (መሬት)
በኢትዮጵያ የግብርና ማህበረሰብ ውስጥ መሬት ወይም “እርስት” ከኢኮኖሚ ምንጭነት ባለፈ የነፃነት፣ የክብርና የትውልድ ቀጣይነት ምልክት ነው። አፄ ምኒልክ ጠላትን “እንደ ፍልፈል መሬት ይቆፍር ጀመር” በማለት መግለጻቸው፣ ወራሪው ጣሊያን ቀስ በቀስ የሕዝቡን መተዳደሪያና ክብሩ የሆነውን መሬት እየነጠቀ መሆኑን ለማሳየት ነው። ይህ አገላለጽ በተለይ ለገበሬው ሕዝብ እጅግ አስደንጋጭ መልዕክት ነበር።
ታዳሚው የነበረው ገበሬ እርስት ከሌለው ማንነት እንደሌለው ያውቃል። “እርስት” ማለት የአባቶች አጥንት ያረፈበት፣ ለልጅ ልጅ የሚተላለፍና የግለሰቡን ማህበራዊ ደረጃ የሚወስን ሀብት ነው። ጠላት ይህን መሬት “ሊቆፍር” (ሊወር) መምጣቱ ሲነገረው፣ ገበሬው ሕይወቱን የሚያጣ ያህል ተሰምቶታል። ስለዚህ አዋጁ የሕዝቡን የህልውና መሠረት የሚነካ ጥሪ ነበር።
ሉዓላዊነትን ከመሬት ጋር ማያያዝ ጦርነቱ ግልጽ የሆነ ዓላማ እንዲኖረው አድርጓል። ተዋጊው የሚዋጋው ለምናባዊ “ሀገር” ብቻ ሳይሆን፣ ለገዛ እርሻው፣ ለከብቶቹ ማሰማሪያና ለአባቶቹ ርስት ጭምር መሆኑን ተረድቷል። ይህም እያንዳንዱ ገበሬ የራሱን ድንበር ለመጠበቅ እንዲነሳሳ በማድረግ፣ ጦርነቱ ሕዝባዊ ባህሪ እንዲኖረውና ከጫፍ እስከ ጫፍ የተቀጣጠለ ተቃውሞ እንዲፈጠር አድርጓል።
“እንደ ፍልፈል” የሚለው ንጽጽር የጠላትን ተንኮለኛነትና ስልታዊ ወረራ በሚገባ ይገልጻል። ፍልፈል መሬት ውስጥ ተሸሽጎ መሬቱን እንደሚያበላሽ ሁሉ፣ ጠላትም በውልና በዲፕሎማሲ ስም እየገባ የሀገርን መሬት ሊበላ መሆኑን ሕዝቡ እንዲረዳ አድርገዋል። ይህ ምስላዊ አገላለጽ በተለይ የትኩረት ታዳሚው ዘንድ ያለውን ንቃት በመጨመር፣ የጠላትን እኩይ ዓላማ በቀላሉ እንዲረዱት አድርጓል።
በማጠቃለያው፣ እርስትና መሬት በኢትዮጵያዊያን ዘንድ ያላቸውን ዋጋ ንጉሡ በሚገባ ተረድተውታል። መሬትን ማስከበር ማለት ራስንና ቤተሰብን ማስከበር መሆኑን በመስበክ፣ ገበሬው ተዋጊ አፈርና አገሩን አሳልፎ እንዳይሰጥ ቆራጥ አቋም እንዲይዝ አድርገውታል። ይህ የመሬት ፍቅርና ለርስት የመሞት ባህል፣ የጣሊያንን ዘመናዊ ጦር በባዶ እግርና በቆራጥነት ለመመከት ያስቻለ ትልቅ ኃይል ሆኖ አገልግሏል።
4. ማህበራዊ ውልና የሞራል ግዴታ
የአፄ ምኒልክ አዋጅ በንጉሡና በሕዝቡ መካከል ያለውን ስውር ማህበራዊ ውል (Social Contract) ያደሰ ታላቅ ንግግር ነው። “ያገሬ ሰው ካሁን ቀደም የበደልኩህ አይመስለኝም፤ አንተም እስካሁን አላስቀየምኸኝም” የሚለው ሐረግ፣ በገዥና ተገዥ መካከል ያለውን ግንኙነት ወደ ወዳጅነትና የጋራ መከባበር ከፍ አድርጎታል። ይህ ንግግር ሕዝቡ ለንጉሡ ያለውን ታማኝነት በሞራል ግዴታ ላይ እንዲመሰርት አድርጓል።
ታዳሚው ላይ ያለው ተፅዕኖ እጅግ ጥልቅ ነበር። ንጉሡ ራሳቸውን ዝቅ አድርገው “አልበደልኩህም” ማለታቸው፣ ሕዝቡ በምላሹ “ታማኝነቴን ማሳየት አለብኝ” የሚል የሞራል እዳ ውስጥ እንዲገባ አድርጎታል። በኢትዮጵያ ባህል ውለታ መመለስና ለታማኝ መሪ መቆም ትልቅ ግብረ-ገብነት በመሆኑ፣ ይህ ጥሪ ሕዝቡን ያለ ምንም ማመንታት ወደ ዘመቻ እንዲከት አድርጎታል።
“ወሰልተህ የቀረህ ግን ኋላ ትጣላኛለህ፤ አልተውህም” የሚለው ጠንካራ ማስጠንቀቂያ ደግሞ አዋጁ የሞራል ብቻ ሳይሆን የሕግና የሥርዓት አስገዳጅነት እንዳለው ያሳያል። ይህ ማስጠንቀቂያ በወቅቱ የነበረውን “የጀግንነት” ባህል የሚፈታተን ነበር። በዘመቻው አለመገኘት ከንጉሡ ጋር መጣላት ብቻ ሳይሆን፣ በማህበረሰቡ ዘንድ እንደ ፈሪና ወስላታ ተቆጥሮ መገለልን የሚያስከትል መሆኑን አሳውቋል።
ንጉሡ “ማርያምን ለዚህ አማላጅ የለኝም” ማለታቸው፣ ጉዳዩ ምን ያህል የከፋና የማይታለፍ መሆኑን ያሳያል። በሃይማኖተኛው ማህበረሰብ ዘንድ የማርያም አማላጅነት እጅግ የተከበረ ቢሆንም፣ ሀገርን አሳልፎ መስጠት ግን በምንም ዓይነት አማላጅነት እንደማይታለፍ መግለጻቸው፣ ዘመቻው የሕይወትና የሞት ጉዳይ መሆኑን ለታዳሚው ግልጽ አድርጓል። ይህም ሕዝቡ በፍርሃት ሳይሆን በኃላፊነት ስሜት እንዲነሳ አድርጎታል።
በአጠቃላይ፣ ይህ ማህበራዊ ውል መላውን ሕዝብ ከዳር እስከ ዳር አስተሳስሯል። አዋጁ የኢትዮጵያን ሕዝብ ስነ-ልቦና፣ ወግና እሴት በሚገባ ተንተርሶ የተዘጋጀ በመሆኑ፣ በታሪክ የማይረሳውን የዓድዋ ድል ለማምጣት የቻለ ሕዝባዊ ንቅናቄ ፈጥሯል። ንጉሡ ሕዝባቸውን በክብር ጠርተው፣ በሞራል አሳምነውና በሥርዓት አስገዝተው ለሀገር ነፃነት እንዲቆም በማድረጋቸው፣ አዋጁ ዛሬም ድረስ የኢትዮጵያዊነት አንድነት ተምሳሌት ሆኖ ይኖራል።
ዌብሳይት፡ https://addisreporter.com/
ኢሜል፡ info@addisreporter.com
ቴሌግራም፡ https://t.me/addisreporter2
X፡ https://x.com/amejuju?s=21
https://web.facebook.com/addisreporternews
ስልክ ቁጥር፡ +251116393393
