የመሬት ይርጋና የታሪካዊው ሰበር ውሳኔ

አዲስ ሪፖርተር – በኢትዮጵያ የንብረት ሕግ ታሪክ ውስጥ ለዘመናት ከፍተኛ ክርክርና ብዥታ ሲፈጥር የቆየው “የመሬት ይዞታን የማስመለስ ክስ በይርጋ ይታገዳል ወይስ አይታገድም?” የሚለው ጥያቄ፣ በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ሰባት ዳኞች በተሰየሙበት መዝገብ ቁጥር 244308 የካቲት 30 ቀን 2018 ዓ.ም. በሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጉም እልባት አግኝቷል። ይህ ውሳኔ በፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1206 ላይ “የመፋለም ክስ (Petitory Action) በይርጋ አይታገድም” ተብሎ የተደነገገው መርህ፣ የግል ባለቤትነት በሌለበትና መሬት የመንግሥትና የሕዝብ በሆነበት ነባራዊ ሁኔታ ለመሬት ይዞታ ክርክር ተፈጻሚ እንደማይሆን በግልጽ አስቀምጧል። በዚህም መሠረት በመሬት ይዞታ ላይ የሚቀርብ ማንኛውም የማስለቀቅ ክስ በአሥር (10) ዓመት የይርጋ ጊዜ እንደሚታገድ በመወሰን በሕግ ሥርዓቱ ውስጥ የጽንሰ-ሀሳብ ሽግግር አምጥቷል።

የዚህ ታሪካዊ ውሳኔ መሠረታዊ ፍልስፍና የሚመነጨው የኢ.ፌ.ዲ.ሪ. ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 40(3) ላይ ከተቀመጠው የመሬት ሥሪት ጋር ነው። ፍርድ ቤቱ እንደተነተነው፣ የ1952ቱ የፍትሐብሔር ሕግ “የመፋለም ክስ” ብሎ የሚጠራው የባለቤትነት መብትን (Ownership) መሠረት አድርጎ የሚቀርብ ክስ ሲሆን፣ ይህም መሬት የግል ንብረት በሆነባቸው ሥርዓቶች ውስጥ የሚሠራ ነው። ነገር ግን በአሁኑ የኢትዮጵያ ሕግ መሬት የመንግሥትና የሕዝብ በመሆኑ፣ ግለሰቦች በመሬት ላይ ያላቸው መብት “የይዞታ መብት” (Holding Right) እንጂ ባለቤትነት ባለመሆኑ፣ ባለቤትነትን ብቻ መሠረት አድርገው የሚቀርቡ የ”አይታገድም” ክርክሮች ለመሬት ይዞታ ዋጋ አይኖራቸውም።

ይህ የሰበር ውሳኔ ከዚህ ቀደም በሰበር መዝገብ ቁጥር 43600 ላይ “የመፋለም ክስ በይርጋ አይታገድም” በሚል የተሰጠውን ትርጉም በማጥበብ፣ ድንጋጌው ተፈጻሚ የሚሆነው የግል ባለቤትነት በሚፈቀድባቸው እንደ መኖሪያ ቤት፣ ሕንፃና ሌሎች ግንባታዎች ላይ ብቻ እንደሆነ ለይቷል። ባዶ መሬትን ወይም የእርሻ ይዞታን በተመለከተ ግን የባለቤትነት መብት ስለማይኖር፣ ክሱ እንደ መፋለም ክስ ሳይሆን እንደ ተራ “የማስለቀቅ ክስ” (Action of Ejectment) መቆጠር እንዳለበት ችሎቱ በሳይንሳዊ መንገድ ተንትኗል። ይህም በሲቪል ሎው (Civil Law) እና በኮመን ሎው (Common Law) ፍልስፍናዎች መካከል ያለውን ልዩነት በማስታረቅ ለኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት አዲስ አቅጣጫ አመላክቷል።

በመሬት አስተዳደር አዋጆች ውስጥ ስለ ይርጋ የተቀመጠ ግልጽ የጊዜ ገደብ ባለመኖሩ፣ ችሎቱ ይህንን የሕግ ክፍተት ለመሙላት የፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1677ን በመጥቀስ የውል ይርጋ ድንጋጌዎችን ተጠቅሟል። በዚህም መሠረት የጠቅላላ ውል ይርጋ ድንጋጌ የሆነው የፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1845 በመሬት ይዞታ ክርክር ላይ ተፈጻሚ እንዲሆን ተደርጓል። ይህ ማለት አንድ ባለይዞታ መሬቱን ሌላ ሰው ከያዘበት ወይም ከተቀማበት ጊዜ ጀምሮ በአሥር ዓመት ውስጥ ክስ ካላቀረበ፣ መብቱን በይርጋ እንደሚያጣና ፍርድ ቤት ቀርቦ መሬቱን ማስመለስ እንደማይችል በሰባት ዳኞች ታሪካዊ ስምምነት ጸድቋል።

የውሳኔው ተግባራዊ አንድምታ ለመሬት ባለይዞታዎች እጅግ የጠነከረ ማስጠንቀቂያን ያዘለ ነው። ብዙ ጊዜ ሰዎች “የመሬት ይዞታ ማረጋገጫ ካርታ (ደብተር) ስላለኝ መብቴ ለዘላለም የተጠበቀ ነው” የሚል የተሳሳተ እምነት ነበራቸው። ሆኖም ይህ አዲስ የሕግ ትርጉም እንደሚያስገነዝበው፣ መሬትዎን ሌላ ሰው አጥሮ፣ ቤት ሠርቶበት ወይም እያረሰው እያዩ ለ10 ዓመታት ዝም ካሉ፣ የባለቤትነት ሰነድ ቢኖርዎትም እንኳ መብትዎ በይርጋ ቀሪ ይሆናል። ይህ “የተኙ መብቶች በሕግ አይጠበቁም” የሚለውን ዓለም አቀፍ የሕግ መርህ (Equity aids the vigilant, not those who slumber on their rights) በተግባር ያረጋገጠ ነው።

ከፍትሐብሔር ሥርዓት አንፃር ሲታይ፣ ውሳኔው የሕግ ተገማችነትን (Legal Predictability) የሚያሰፍንና ፍርድ ቤቶች “የአያቴ ርስት ነው” በሚል ከበርካታ አሥርተ ዓመታት በኋላ የሚመጡ ማለቂያ የሌላቸውን የመሬት ክርክሮች ውድቅ እንዲያደርጉ የሚያስችል የዳኝነት ፖሊሲ እርምጃ ነው። ይህም በተለይ በከተማም ሆነ በገጠር ያለውን የመሬት ግብይትና የይዞታ ዋስትና ይበልጥ ሥርዓት ያለው እንዲሆን ያደርገዋል። የይርጋ ጊዜ መኖሩ ሰዎች መብታቸውን በወቅቱ እንዲያስከብሩና መሬት ሳይለማ ለረጅም ጊዜ በክርክር ታስሮ እንዳይቆይ በማድረግ ለሀገር ኢኮኖሚም የራሱ ፋይዳ ይኖረዋል።

የዚያድ የሕግ አማካሪዎችና ጠበቆች እንደተነተኑት፣ ይህ ውሳኔ የ1952ቱን የፍትሐብሔር ሕግ የንብረት ፍልስፍና ከ1987ቱ ሕገ-መንግሥታዊ የመሬት ሥሪት ጋር በሚገባ ያስታረቀ ድልድይ ነው። የፍትሐብሔር ሕጉ መሬትን እንደ ግል ንብረት የሚቆጥር የካፒታሊስት አስተሳሰብ ውጤት ሲሆን፣ ሕገ-መንግሥቱ ደግሞ መሬትን የሕዝብና የመንግሥት ያደረገ ነው። ሰበር ችሎቱ እነዚህን ሁለት የሚጋጩ የሕግ መንፈሶች በማቀናጀት፣ በመሬት ላይ ያለው መብት “የይዞታ መብት” (Holding right) መሆኑንና ይህ መብት ደግሞ በጊዜ ገደብ (ይርጋ) የሚታገድ መሆኑን በመወሰን የሕግ የበላይነትን አረጋግጧል።

በመጨረሻም፣ ይህ ውሳኔ በኢትዮጵያ የሕግ ትምህርት ቤቶች ውስጥ የንብረት ሕግ (Property Law) አሰጣጥ ላይ መሠረታዊ የሥርዓተ-ትምህርት ማሻሻያ እንዲደረግ የሚያስገድድ ጥልቀት አለው። የሕግ ተማሪዎችና ባለሙያዎች “የመፋለም ክስ” እና “የይዞታ መብት” ያላቸውን ልዩነት እንዲሁም ይርጋ በንብረት መብት ላይ ያለውን ተፅዕኖ በአዲስ መነጽር እንዲመለከቱ ያደርጋል። የመሬት ይዞታ መብት በአሥር ዓመት ይርጋ ይታገዳል መባሉ፣ በዜጎች መካከል ያለውን የንብረት ግንኙነት ይበልጥ ግልጽና ተጠያቂነት የሰፈነበት ያደርገዋል።

ባጠቃላይ፣ በመዝገብ ቁጥር 244308 የተሰጠው ይህ አስገዳጅ የሕግ ትርጉም በኢትዮጵያ የፍትሐብሔር የፍትህ ሥርዓት ውስጥ አዲስ ምዕራፍ የከፈተ ነው። ማንኛውም ባለይዞታም ሆነ የሕግ ባለሙያ ይህንን ውሳኔ መሠረት በማድረግ መብቱንና ግዴታውን ሊያውቅ ይገባል። መሬት ዝም ብሎ የሚቀመጥ ንብረት ሳይሆን፣ ንቁ ጥበቃና ወቅታዊ ክትትል የሚፈልግ ሀገራዊ ሀብት መሆኑን ይህ ውሳኔ በሕግ ቋንቋ አረጋግጦ አልፏል።

ዌብሳይት፡ https://addisreporter.com/
ኢሜል፡ info@addisreporter.com
ቴሌግራም፡ https://t.me/addisreporter2
X፡ https://x.com/amejuju?s=21
https://web.facebook.com/addisreporternews
ስልክ ቁጥር፡ +251116393393