የፌዴሬሽን ምክር ቤት በአከራካሪ የምርጫ ክልሎች ላይ ያስተላለፈው ውሳኔና የሕግ አንድምታው

ይህ ጽሁፍ ካለ ምንም ወገንተኛነት በዝግጅት ክፍሉ የህግ ባለሙያ የቀረበ ነው። የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ውሳኔ ጠቅሶ የብሄራዊ ምርጫ ቦርድ ያሳለፈው ውሳኔ ቀደም ሲል ጀምሮ የወሰንና የማንነት ጥያቄ ሲነሳባቸው የነበሩ አምስት የምርጫ ክልሎች ላይ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ምርጫ “ከትግራይ ክልል አስተዳደር ውጭ” እንዲከናወን መወኑን ተከትሎ የተለያዩ አስተያየቶች፣ ቅሬታዎች፣ ተቃውሞዎችና ድጋፎች እየተሰሙ ነው።

በፕሪቶሪያው ስምምነት በስምምነቱ አከራካሪ ቦታዎች (contested areas) የተባሉት የራያ፣ ወልቃይትና ጠለምት አካባቢዎች ጉዳይ በፌዴራሉ መንግሥት ፈቃድና/ጥበቃ ስር ሆነው ጉዳዩ በዘላቂነት በህገመንግስቱ መሰረት እንዲፈታ ቢያዝም ሁሉም አክተሮች “ስምምነቱ ተግባራዊ አልሆነም” እያሉ ዛሬ ላይ ተደርሷል። ከቆይታ በኋላ ምርጫ ቦርድ ያሰማውን ውሳኔ ተከትሎ ስለተነሱት የተለያዩ እሳቤዎች የአዲስ ሪፖርተር  ዝግጅት ክፍል ይህን ብሏል።

የኢፌዲሪ የፌዴሬሽን ምክር ቤት በትግራይና በአማራ ክልሎች መካከል አከራካሪ በሆኑ አምስት የምርጫ ክልሎች ላይ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ምርጫ “ከትግራይ ክልል አስተዳደር ውጭ” ሆኖ በቀጥታ እንዲከናወን መወሰኑን ተከትሎ፣ በሕግ ባለሙያዎችና በፖለቲካ ተንታኞች ዘንድ ሰፊ መነጋገሪያ ሆኗል።

ምክር ቤቱ በቁጥር ፈ/ም/አ/5/13138 ለብሔራዊ ምርጫ ቦርድ በጻፈው ደብዳቤ፤ በሁመራ፣ በአዲረመጥ፣ በኮረም፣ በአፍላ፣ በጠለምትና በራያ አላማጣ የምርጫ ክልሎች የይገባኛል ጥያቄው በሕገ-መንግሥታዊ መንገድ እስከሚፈታ ድረስ ምርጫው በፌዴራል መንግሥት ጥላ ስር እንዲከናወን አዟል። ይህ ውሳኔ በፕሪቶሪያው የሰላም ስምምነት መሠረት አከራካሪ ቦታዎችን በሕግ ማዕቀፍ ለመፍታት የታለመ ቢሆንም፣ ከተፈናቃዮች የመምረጥ መብትና ከአስተዳደር ገለልተኝነት አንጻር የራሱ የሆኑ የሕግ ክርክሮችን ደቅኗል።

የምርጫው ሕገ-መንግሥታዊ መሠረትና የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሥልጣን

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ይህን ውሳኔ ለማሳለፍ በዋናነት በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 62(6) ላይ የተሰጠውን በክልሎች መካከል የሚነሱ አለመግባባቶችን የመፍታት ሥልጣን እንደ መነሻ ተጠቅሟል። አከራካሪዎቹ ቦታዎች በሁለት ክልሎች መካከል ያለ የይገባኛል ጥያቄ ስላለባቸው፣ ምክር ቤቱ በአንቀጽ 48 መሠረት የሕዝብ ፍላጎትና ሰፈራን መሠረት ያደረገ ውሳኔ ከመስጠቱ በፊት የአካባቢውን አስተዳደራዊ ሁኔታ የመወሰን መብት አለው። ምርጫው ከትግራይ ክልል አስተዳደር ውጭ እንዲሆን መደረጉ፣ አንዱ ተከራካሪ ወገን በሌላው ላይ አስተዳደራዊ ተጽዕኖ እንዳያሳድርና የምርጫው ውጤት በገለልተኝነት እንዲመዘገብ ለማድረግ የተወሰደ ሕጋዊ ጥንቃቄ ተደርጎ ይወሰዳል።

በተጨማሪም የፕሪቶሪያው ስምምነት አንቀጽ 10(4) አከራካሪ ቦታዎች በሕገ-መንግሥታዊ መንገድ ብቻ ምላሽ እንዲያገኙ የሚያዝ በመሆኑ፣ ምክር ቤቱ የክልል ምክር ቤት ምርጫን አግዶ የፌዴራል ምርጫን ብቻ ማስቀደሙ ስልታዊ አካሄድ ነው። ይህ ውሳኔ በአካባቢው የሚገኙ ዜጎች በፌዴራል ደረጃ ያላቸውን የመወከል መብት ሳያግድ፣ ነገር ግን በወሰን ክርክሩ ላይ ተፅዕኖ ሊያሳድር የሚችለውን የክልል ምክር ቤት ውክልና ተፈናቃዮች እስኪመለሱ ድረስ እንዲቆይ ያደርጋል። ይህም በስምምነቱና በሕገ-መንግሥታዊ አሰራር መካከል ያለውን ቅደም ተከተል ጠብቆ ለመጓዝ የሚያስችል ሕጋዊ ድልድይ ሆኖ ያገለግላል።

ተፈናቃዮች ሳይመለሱ የሚካሄድ ምርጫና የሚነሱ የሕግ ክርክሮች

ይሁን እንጂ ተፈናቃዮች ወደ ቀያቸው ሳይመለሱ ምርጫ ማካሄድ ከሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 38 “የመምረጥና የመመረጥ መብት” ጋር ይጋጫል የሚሉ ጠንካራ ክርክሮች እየተነሱ ይገኛል። በፕሪቶሪያ ስምምነት አንቀጽ 10(3) መሠረት የፌዴራል መንግሥቱ ተፈናቃዮችን የመመለስ ግዴታ ያለበት ቢሆንም፣ ተፈናቃዮች በሌሉበት ምርጫ ማካሄድ በአካባቢው የቀሩትን ወይም አዲስ የሰፈሩትን ነዋሪዎች ብቻ መሠረት ያደረገ ውክልና እንዲፈጠር ያደርጋል። ይህ ደግሞ ለወደፊቱ ለሚደረገው የሕዝብ ውሳኔ (Referendum) የተዛባ የስነ-ሕዝብ መሠረት (Demographic Basis) ሊጥል ይችላል የሚል ስጋት በሕግ ባለሙያዎች ዘንድ እንዲፈጠር አድርጓል።

ከዚህም ባሻገር፣ ምርጫው ከክልል አስተዳደር ውጭ መሆኑ በበጎ ቢታይም፣ የተፈናቃዮች ተሳትፎ ካልተረጋገጠ የምርጫው ቅቡልነት በዓለም አቀፍ መመዘኛዎች ዝቅተኛ ሊሆን ይችላል። ተፈናቃዮች የመምረጥ መብታቸውን ሳይጠቀሙ የሚገለፅ የምርጫ ውጤት፣ በሁለቱ ክልሎች መካከል ያለውን ጥርጣሬ ከማርገብ ይልቅ አዲስ ቅሬታን የመፍጠር ዕድል አለው። ስለሆነም የምርጫ ቦርድ “ሕግና ሥርዓትን ጠብቆ መፈጸም” የሚለው ቃል ከተፈናቃዮች መብት ጥበቃ ጋር በቀጥታ መያያዝ እንዳለበት ይነገራል።

የዓለም አቀፍ ተሞክሮዎችና ለኢትዮጵያ የሚበጁ መፍትሔዎች

ከዓለም አቀፍ ተሞክሮዎች አንጻር ሲታይ እንደ ቦስኒያና ሄርዞጎቪኒያ እንዲሁም ኢራቅ ያሉ አገሮች መሰል ችግሮችን ለመፍታት “ከቀዬ ውጭ የመምረጥ” (Out-of-Area Voting) ሥርዓትን ተግባራዊ አድርገዋል። ይህ አሰራር ተፈናቃዮች ባሉበት መጠለያ ሆነው ለቀድሞ መኖሪያቸው ተወካይ ድምፅ እንዲሰጡ በማድረግ የዜጎችን መብት ያስከብራል። ለኢትዮጵያ ምርጫ ቦርድም ይህ ተሞክሮ ትልቅ ፋይዳ ያለው ሲሆን፣ ተፈናቃዮች ባሉበት የአማራ ወይም የሌሎች የትግራይ አካባቢዎች ልዩ የመራጮች ምዝገባ በማካሄድ በአከራካሪ ቦታዎች ለሚኖራቸው ውክልና ድምፅ እንዲሰጡ ማድረግ ይቻላል።

በመጨረሻም፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ በዘላቂነት ስኬታማ ሊሆን የሚችለው ምርጫው በምንም መልኩ የአካባቢውን የወሰን ይገባኛል ጥያቄ እንደማይቋጭ (Without Prejudice) በሕግ ሲረጋገጥ ብቻ ነው። ዓለም አቀፍ ልምዶች እንደሚያሳዩት፣ በወሰን ክርክር ወቅት የሚደረጉ ምርጫዎች ለፌዴራል ውክልና ብቻ ተለይተው ሲከናወኑ የሰላም ሂደቱን ያግዛሉ። በመሆኑም የምርጫ ቦርድ ተፈናቃዮችን ያካተተ ልዩ መመሪያ በማውጣትና ገለልተኛ ታዛቢዎችን በማሳተፍ፣ ውሳኔውን ከዓለም አቀፍ የዲሞክራሲ መርሆዎች ጋር ማጣጣም ይኖርበታል።

ዌብሳይት፡ https://addisreporter.com/
ኢሜል፡ info@addisreporter.com
ቴሌግራም፡ https://t.me/addisreporter2
X፡ https://x.com/amejuju?s=21
https://web.facebook.com/addisreporternews
ስልክ ቁጥር፡ +251116393393