“የምዕተ ዓመቱ ታላቅ ሰነድ” የአፍሪካ አህጉራዊ ነፃ የንግድ ቀጠና  AfCFTA / ያስቀመጣቸው ተስፋዎች “ላም አለኝ በሰማይ” ወይስ?

አዲስ ሪፖርተር – የአፍሪካ አህጉራዊ ነፃ የንግድ ቀጠና / AfCFTA የአፍሪካ ሕብረት አባል አገራት የፈረሙት የምዕተ ዓመቱ ታላቅ ሰነድ መሆኑ ተገልጾ ሲሞካሽና ከፍተኛ የሚዲያ ሽፋን የተሰጠው ዕቅድ ነው። ይህ ለአፍሪካ አነስተኛና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች ተስፋ የሰጠው ስምምነት ምን ያህል ተግባራዊ ሆኗል። ኢትዮጵያን ጨምሮ ከፍተኛ የአህጉሪቱ አገራት ከፍተኛ የሚዲያ ሽፋን የሰጡት ይህ ስምምነት በአህጉሪቱ ምን ያህል እየተተገበረ ነው?

ኢትዮጵያ  የአፍሪካ አህጉራዊ ነፃ የንግድ ቀጠና  የAfCFTA ቃል ኪዳኗን  ወደ እውነተኛ ዕድል ለመቀየር እየሰራች እንደሆነ በሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ አማካይነት ብዙ የምትልለት ስምምነት፣ እንደ ዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙኃን፣ የአፍሪካ ኅብረት መግለጫዎች እና የአገራት ሪፖርቶች ከሆነ የAfCFTA ተሳትፎ ከሞላ ጎደል ከፖሊሲ ወደ ተግባር እየተሸጋገረ እንደሆነ ያስረዳል።

ባለፈው ሳምንት አዲስ ሪፖርተር ‘በኢትዮጵያ ከተጠቃሚዎቹ ጋር “ፍየል ወዲህ ቅዝምዝም ወዲያ” እንደሆነ ጥናት አጣቅሶ፣ እንደዘገበው መሬት ላይ ያለው እውነታ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እንደሚያወራው አይደለም።  የአፍሪካ አህጉራዊ ነፃ የንግድ ቀጠና (AfCFTA) በአፍሪካ ህብረት (AU) የተፈረመ የዘመኑ ትላቅ ሰነድ ቢባልም 88 መቶ የሚሆኑት የዕድሉ ተጠቃሚዎች ጭራሹኑ ስለ  ስምምነቱ መረጃ የላቸውም።

ስምምነቱ ይፋ ሲሆን እንደተሰማው በአፍሪካ ንግድን ለማሳደግ፣ ኢንዱስትሪዎችን ለማነቃቃት እና ከታሪፍ ጋር የተያያዙ እንቅፋቶችን በማስወገድ የኢኮኖሚ ውህደትን ለማሳደግ ያለመ መሆኑን ነው። ይህ 55 የአፍሪካ አገሮችን ያገናኛል፣ በዓለም ላይ ትልቁን የነፃ ንግድ ቀጠና ይመሰርታል፣ ጉልህ የሆነ የኢኮኖሚ ጥቅሞችን፣ የድህነት ቅነሳን እና የስራ ፈጠራን አዋህዶ ሰፊ ገበያን ይፈጥራክ ተብሎ ተስፋ የተደረገበት ስምምነት ኢትዮጵያ ውስጥ የሚያውቁት ወይም እንዲተዋወቁት የተደረጉት ምን ያህሎቹ ናቸው?’ በሚለው ላይ አዲስ ሪፖርተር ላይ የሰፈረውን ሪፖርት እዚህ ላይ ያንብቡ።

ከኢትዮጵያ ባሻገር በአህጉሪቱ የሌሎች አገራት በAfCFTA ላይ ያላቸው እንቅስቃሴ ማየቱ ለንጽጽር ስለሚያመች በዋናነት ምሳሌ ይሆናሉ ተብሎ የታሰቡትን አገራት ተሞክሮ እናቀርባለን።

ኬንያ፦ እንደ ቀጠናዊ እና ዓለም አቀፍ የሚዲያ ዘገባዎች ኬንያ AfCFTAን የክልላዊ ንግድ እና የኢንዱስትሪ ስትራቴጂዋ ዋነኛ ምሰሶ አድርጋዋለች። የኬንያ ባለሥልጣናት ስምምነቱ የማኑፋክቸሪንግ ምርቶችን ኤክስፖርት ለማሳደግ እና ከአፍሪካ ውጭ ባሉ ገበያዎች ላይ ያለውን ጥገኝነት ለመቀነስ ዕድል እንደሚሰጥ በይፋ ገልጸዋል። ኬንያ ንግዶች በAfCFTA ደንቦች መሠረት ንግድ እንዲጀምሩ ለማስቻል በአፍሪካ ኅብረት በኩል ጎልቶ በቀረበው “የሚመራ የንግድ ተነሳሽነት” (Guided Trade Initiative) የሙከራ ፕሮግራም ውስጥ ከሚሳተፉ አገራት መካከል አንዷ ነች። ሆኖም ኬንያ በደረጃዎች ማጣጣም (standards harmonization) እና በአነስተኛና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች ተወዳዳሪነት ላይ መዘግየት ይታይባታል። አነስተኛ ድርጅቶች ቀጠናዊ መስፈርቶችን ለማሟላት እየተቸገሩ ሲሆን ጥቅሙም በትልልቅ ላኪዎች ላይ ብቻ የተከማቸ ነው። የኬንያ መዘግየት ከግንዛቤ ማነስ ይልቅ ሁሉንም አሳታፊ (inclusion) ባለማድረግ ላይ የተመሰረተ ነው።

ሩዋንዳ፦ የዓለም አቀፍ የልማት ሪፖርቶች እና ይፋዊ የAfCFTA መግለጫዎች ሩዋንዳን ለአስተዳደራዊ ዝግጁነት እንደ ምሳሌ በተደጋጋሚ ይጠቅሷታል። ሩዋንዳ የአገር ውስጥ አምራቾች በተለይም በቡና እና በግብርና ማቀነባበሪያ ዘርፍ ያሉ በአህጉራዊ የቀረጥ ተጠቃሚነት ደንቦች እንዲነግዱ የሚያስችለውን የAfCFTA የትውልድ አገር ምስክር ወረቀት (certificates of origin) በመስጠት ቀዳሚ ከሆኑ አገራት አንዷ ነች። ምንም እንኳን የሥርዓት ዝርጋታው እና የሰነድ አያያዙ ቀልጣፋ ቢሆንም፣ የኤክስፖርት መጠኑ አነስተኛ ሲሆን ጥቅሞቹም በጥቂት የምርት አይነቶች ላይ ብቻ የተገደቡ ናቸው። የአገሪቱ ፈተና ተሳትፎን ከጥቂት ላኪዎች ባለፈ ማስፋት ነው።

ታንዛኒያ፦ የአገር ውስጥ የሚዲያ ዘገባዎች እና የመንግሥት መግለጫዎች እንደሚያመለክቱት፣ ታንዛኒያ በንግድ ማመቻቸት ላይ የተመሠረተ ደረጃ በደረጃ የማሳደግ አካሄድን ተከትላለች። በደርዘን የሚቆጠሩ የታንዛኒያ ኩባንያዎች የAfCFTA የቀረጥ ተጠቃሚነትን በመጠቀም ከሌሎች የአፍሪካ አገራት ጋር እየነገዱ መሆኑንና ይህም በአገር አቀፍ የንግድ ተቋማት በሚሰጡ የትውልድ አገር ምስክር ወረቀቶች የተደገፈ መሆኑን ባለሥልጣናት አረጋግጠዋል። እዚህ ጋር የሚታየው መዘግየት በአብዛኛው በቢሮክራሲያዊ አሰራር እና በግል ዘርፉ ውስን ተሳትፎ ምክንያት የመጣ ነው። ብዙ አነስተኛና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች ስለ ድንበር ተሻጋሪ ንግድ ጥንቃቄ የሚመርጡ ሲሆን ከዋና ዋና ከተሞች ውጭ ያለው ግንዛቤም ገና ዝቅተኛ ነው። የታንዛኒያ መዘግየት ተቃውሞን ሳይሆን ደረጃ በደረጃ የመሄድ ፍላጎትን ያንጸባርቃል። እድገቱ አዝጋሚ ቢሆንም ቀጣይነት እንዳለው ያሳያል።

ጋና፦ ዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙኃን እና የአፍሪካ ኅብረት ሪፖርቶች ጋናን በAfCFTA ቀድመው ከተንቀሳቀሱ አገራት መካከል አንዷ እንደሆነች ይገልጿታል። የAfCFTA ሴክሬተሪያት መቀመጫ እንደመሆኗ፣ ጋና በሙከራ የንግድ ተነሳሽነቶች እና ተቋማዊ አደረጃጀቶችን በማጣጣም ረገድ ግልጽ ሚና ወስዳለች። ጋና AfCFTAን ለኢንዱስትሪ ልማት አጀንዳዋ እንደ ማዕከል እንደምትመለከተው የመንግሥት መግለጫዎች ያሳያሉ። ሆኖም ጋና አሁንም በመሰረታዊ የግንዛቤ ማስጨበጫ ሥራዎች ላይ እየተቸገረች መሆኑን ዓለም አቀፍ ሪፖርቶች ያሳያሉ። ከዋና ዋና የኢንዱስትሪ ቀጠናዎች ውጭ ያሉ አነስተኛና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች ስለ AfCFTA ዕድሎች እና መስፈርቶች መረጃ የላቸውም። የጋና መዘግየት ያለው በአገራዊ አመራር እና በአገር ውስጥ የንግድ ዝግጁነት መካከል ያለውን ክፍተት በመሙላት ላይ ነው።

ግብፅ፦ የሰሜን አፍሪካን የማኑፋክቸሪንግ ዘርፍ ከሰሃራ በታች ካሉ ገበያዎች ጋር ለማገናኘት AfCFTAን እንደ ስትራቴጂ እየተጠቀመችበት ነው። የቀጠናው የኢኮኖሚ ዘገባዎች እንደሚጠቁሙት ግብፅ በኢንዱስትሪ የማምረት አቅም ጠንካራ ብትሆንም የደንቦች አሰላለፍ እና ከሰሃራ በታች ካሉ ገበያዎች ጋር የሎጅስቲክስ ትስስር በመፍጠር ረገድ አዝጋሚ ነች። የፖሊሲ ቁርጠኝነት ከፍተኛ ቢሆንም በተግባር ግን በተለያዩ ቀጠናዎች መካከል ያለው የንግድ ማመቻቸት ሥራ ያልተመጣጠነ ነው። የግብፅ ፈተና የኢንዱስትሪ ጥንካሬን ወደ መላው አህጉር ገበያ ተደራሽነት መቀየር ነው።

ቦትስዋና፦ ቦትስዋና የAfCFTA አተገባበር ላይ ጥንቃቄ የተሞላበት አካሄድ መርጣለች። አገሪቱ ወዲያውኑ ወደ ገበያ ነፃነት ከመግባት ይልቅ፣ የንግድ ውድድር አቅሟን ለማጠናከር እና ኢኮኖሚዋን ለማስፋፋት የሚያስችል አገር አቀፍ የAfCFTA ስትራቴጂ እየቀረጸች ትገኛለች። የንግድ እንቅፋቶች ሲነሱ የአገር ውስጥ ንግዶች እንዳይጎዱ ዝግጅት ወሳኝ መሆኑን ባለሥልጣናት ገልጸዋል። የቦትስዋና መዘግየት በአብዛኛው ሆን ተብሎ የተደረገ ነው። አገሪቱ የአገር ውስጥ አምራቾችን በፍጥነት ለውድድር እንዳያጋልጥ በማሰብ ትግበራውን አዘግይታዋለች። ይህ ጥንቃቄ የተሞላበት አካሄድ አፋጣኝ አደጋዎችን ቢቀንስም ዝግጅቱ ረጅም ጊዜ የሚወስድ ከሆነ ግን ዕድሎችን ሊያዘገይ ይችላል። ቦትስዋና በፍጥነት ከሚንቀሳቀሱ አቻዎቿ ወደ ኋላ የመቅረት ስጋት አለባት።

እነዚህ ተሞክሮዎች ምን ያሳያሉ?

እነዚህ የአገራት ተሞክሮዎች ለኢትዮጵያ ተግባራዊ ትምህርት ይሰጣሉ። ቀድመው የተንቀሳቀሱ አገራት በቅንጅት እና በዝግጁነት ተጠቃሚ ሲሆኑ፣ ዘግይተው የሚቀላቀሉ ግን አህጉራዊ ንግዱ እየጠነከረ ሲሄድ ወደ ኋላ የመቅረት ዕድል አላቸው። ብዙ የአፍሪካ አገራት ከፖሊሲ ወደ ተግባር ሲሸጋገሩ፣ ሁሉም አባል አገራት ንግዶቻቸው በተለይም አነስተኛ እና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች በአፍሪካ እየተፈጠረ ባለው ነፃ ገበያ ውስጥ ለመወዳደር ዝግጁ መሆናቸውን እንዲያረጋግጡ ግፊቱ ይጨምራል።

በAfCFTA ትግበራ ላይ የሚታየው መዘግየት የአህጉሪቱ እንጂ የኢትዮጵያ ብቻ የተለየ ችግር አይደለም። ልዩነቱ ያለው አገራቱ በየትኛው ዘርፍ ላይ ዘግይተዋል በሚለው ላይ ነው። ይህም በግንዛቤ፣ በሥርዓት ዝርጋታ፣ በንግድ መጠን ወይም ሁሉንም በማሳተፍ ረገድ ሊሆን ይችላል። አንዳንዶቹ በተወሰኑ ዘርፎች ላይ በፍጥነት እየተንቀሳቀሱ ሲሆን ሌሎች ደግሞ በጥንቃቄ እና በዝግታ እየሄዱ ይገኛሉ።

ለኢትዮጵያ ይህ ንፅፅር የሚያሳየው የትግበራ ሂደቱ ከተፋጠነ እና አነስተኛና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች በንቃት ወደ ሂደቱ እንዲገቡ ከተደረገ ቀድመው የሄዱት አገራት ላይ መድረስ እንደሚቻል ነው። በመላው አፍሪካ የAfCFTA ተሳትፎ ባልተመጣጠነ ሁኔታ እየተከናወነ ነው። አንዳንዶች በሙከራ ደረጃ ንግድ የጀመሩ ሲሆን ሌሎች ደግሞ አሁንም ተቋማትን በመገንባት እና የግንዛቤ ማስጨበጫ ሥራዎች ላይ ትኩረት አድርገዋል። ግልጽ የሆነው ነገር AfCFTA የአንድ ጊዜ ክስተት ሳይሆን የረጅም ጊዜ ሂደት መሆኑ ነው።

ፌስቡክ፡ https://web.facebook.com/addisreporternews/
ዌብሳይት፡ https://addisreporter.com/
ኢሜል፡ info@addisreporter.com
ቴሌግራም፡ https://t.me/addisreporter2
X፡ https://x.com/addisreporter
ስልክ ቁጥር፡ +251981866434 / +251116393393