ዩኒቨርሲቲዎች እንደ ነፃ የሃሳብ ሪፐብሊክ፣ የሁምቦልድት ፍልስፍና በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የሪፎርም እይታ

ቢልዱንግ እና የሃሳብ ትውልድ እሳቤዎች ሲቀናጁ ምሁራን የቆዩ የትርክት ሰንሰለቶችን ሰብረው እንዲወጡ ይረዳቸዋል። ትምህርት ሰውን ከድንቁርና እና ከጭፍን ጥላቻ ነፃ ካላወጣ “ቢልዱንግ” አልተሳካም፤ በተመሳሳይ ምሁራን በሃሳብና በቴክኖሎጂ ሀገርን ካልገነቡ የ”ሃሳብ ትውልድ” መሆን አይችሉም። ስለዚህ፣ ይህ ትስስር በኢትዮጵያ ውስጥ በታሪክ ዙሪያ የሚታዩ ክፍተቶችን (Narrative Gaps) በመሙላት፣ በብቃትና በእኩልነት ላይ የተመሰረተ አዲስ የጋራ ብሄራዊ ማንነት ለመገንባት ዋነኛው መሣሪያ ነው።

በአለባቸው ጉብሳ – ነጻ አስተያየት

ጠቅላይ ሚንስቴር አብይ አህመድ የአዲስ አበባ ዩንቨርስቲን 75ኛ ዓመት የምስረታ በአል በሚከበርበት ወቅት ስለ ኢትዮጵያ ሙህራን ያቀረቡትን የመወያያ ጥናት ፅሁፍ በሁለት ክፍል የቀረበውን በቴሌቪዥን ተከታተልኩት። ስለ ኢትዮጵያ ከፍተኛ ትምህርት መፃኢ ሁኔታ ግድ የሚለው ሁሉ ሊመለከተው የሚገባ መርሃ ግብር ነው።

እንደ አንድ ተመልካች ጠቅላይ ሚንስቴሩ ያቀረቡዋቸው ሃሳቦች እና መርሆዎች ያስታወሱኝ የጀርመን የከፍኛተኛ ትምህርት አባት እየተባለ የሚጠራውን ዊልያም ቮን ሁምቦልድት ነው። የሁምቦልድት የዩንቨርስቲ ተቋማዊ ነፃነት፣ የመማርና ማስተማር አንድነት፣ ሁለንተናዊ ስብዕና ግንባታ፣ አካዳሚክ ነፃነት እና የሳይንስና የጥበብ አንድነት መርሆዎች ለጀርመንና ለመላው አውሮፓ ሥልጣኔ መሰረት የጣሉ የከፍተኛ ትምህርት መሰረታዊ መርሆዎች ናቸው።

እነዚህን መርሆዎች ከወቅታዊው የኢትዮጵያ ከፍተኛ ትምህርት ሪፎርም እና ከጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ “የሃሳብ ትውልድ” እሳቤ ጋር በማሰናሰል በማቅረብ ጠቅላይ ሚንስቴሩ ምን ያህል አርቆ አሳቢ እንደሆኑ ለመረዳት ያስችለናል። በመሆኑም በዚህ ፅሁፍ ዩኒቨርሲቲዎች ከመንግስት ቀጥተኛ ተጽዕኖ ነፃ መሆናቸው ለምሁራን የሚሰጠው ፋይዳ፣ የሰው ልጅ ሁለንተናዊ ስብዕና ግንባታ (Bildung) ለሀገራዊ መግባባት ያለው ሚና፣ እና የምርምር ውጤቶችን ከዘመናዊ ቴክኖሎጂ (AI) ጋር በማቀናጀት ወደ ተግባራዊ ለውጥ የመቀየር አስፈላጊነት በዝርዝር እንመለከታለን።

የዩንቨርስቲ ተቋማዊ ነፃነት

በዊልያም ቮን ሁምቦልድት የትምህርት ፍልስፍና እና በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የሪፎርም እሳቤ መካከል ያለው ትልቁ የመገናኛ ነጥብ የተቋማዊ ነፃነት (Institutional Autonomy) ጉዳይ ነው። ሁምቦልድት ዩኒቨርሲቲ የራሱ መንፈስና ህይወት ያለው “የነፃ ምሁራን ሪፐብሊክ” መሆን አለበት ብሎ ያምናል። ይህ ማለት ተቋሙ ከመንግስት የፖለቲካ ተፅዕኖና ከቢሮክራሲያዊ ሰንሰለት ተላቆ፣ የራሱን አካዳሚክ አቅጣጫ በራሱ መወሰን መቻል አለበት ማለት ነው። ጠቅላይ ሚኒስትሩ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲን ጨምሮ ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት ራሳቸውን ችለው እንዲመሩ (Autonomous እንዲሆኑ) የጀመሩት ሪፎርም፣ ይህንን የሁምቦልድትን መርህ በተግባር ለመተርጎም የሚደረግ ትልቅ እርምጃ ነው። ዩኒቨርሲቲው በራሱ አስተዳደርና በጀት ሲመራ፣ ምሁራን ከመንግስት ባለስልጣናት ይልቅ ለሳይንሳዊ እውነትና ለምርምር ውጤቶች ብቻ ታማኝ እንዲሆኑ መንገዱን ይጠርጋል።

ይህ ተቋማዊ ነፃነት በቀጥታ ወደ አካዳሚክ ነፃነት (Academic Freedom) ያመራል። አንድ ዩኒቨርሲቲ ከመንግስት ቀጥተኛ ቁጥጥር ሲወጣ፣ መምህራንና ተመራማሪዎች ሳይንሳዊ ግኝቶቻቸው ከወቅቱ ፖለቲካዊ ፍላጎት ጋር ባይጣጣሙ እንኳ ያለ ምንም ፍርሃት ሃሳባቸውን እንዲገልጹ ዋስትና ይላቸዋል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ በውይይታቸው ላይ እንዳነሱት፣ ምሁራን ከመሬትና ከፖለቲካ ማዕከልነት ወጥተው ወደ ሃሳብና ቴክኖሎጂ ትውልድነት እንዲሸጋገሩ የሚፈለገው ይኸው ነፃነት ሲረጋገጥ ነው። ተቋማዊ ነፃነት መኖሩ ምሁራኑ የሀገሪቱን ታሪክ፣ ኢኮኖሚና ማህበራዊ ሁኔታዎች በገለልተኝነት እንዲመረምሩና ሳይንሳዊ አማራጮችን እንዲያቀርቡ ይረዳቸዋል። ይህም ዩኒቨርሲቲው የመንግስት የፖለቲካ ማስፈጸሚያ መሳሪያ ከመሆን ወጥቶ፣ የሀገር ግንባታ ሂደት ውስጥ እንደ “ነፃ የሃሳብ ማዕከል” ሆኖ እንዲያገለግል ያስችለዋል።

በተጨማሪም ይህ ነፃነት ምሁራን እንደ “ቴክኖክራት” በራሳቸው እውቀትና ብቃት ላይ ተመስርተው የሀገርን ችግሮች እንዲፈቱ ያበረታታል። ሁምቦልድት መንግስት ለዩኒቨርሲቲው ጥበቃና በጀት ማድረግ ያለበት ቢሆንም፣ በውስጣዊ የጥናትና የማስተማር ሂደት ላይ ግን “እጁን መሰብሰብ” እንዳለበት አጽንኦት ሰጥቷል። ይህ እሳቤ አሁን ካለው የኢትዮጵያ ዩኒቨርሲቲዎች ሪፎርም ጋር ሲነፃፀር፣ ተቋማቱ ከገንዘብ ምንጭነት ባለፈ በመንግስት የፖሊሲ አቅጣጫዎች ላይ የራሳቸውን ገለልተኛ የጥናት ውጤት እንዲያበረክቱ ዕድል ይሰጣል። በአጠቃላይ፣ የተቋማዊ ነፃነት መረጋገጥ በሁምቦልድት እሳቤም ሆነ በጠቅላይ ሚኒስትሩ የሪፎርም እይታ ውስጥ፣ ምሁራን የነገሮችን መንስኤና ውጤት በጥልቀት መርምረው ለሀገር ዘላቂ መፍትሄ እንዲያመጡ የሚያስችል ዋነኛው ምሰሶ ነው።

የሁለንተናዊ ስብዕና ግንባታ (Bildung)

በዊልያም ቮን ሁምቦልድት የትምህርት ፍልስፍና ውስጥ እጅግ የገዘፈው የሁለንተናዊ ስብዕና ግንባታ እሳቤ ወይም “ቢልዱንግ” (Bildung)  ፣ በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ “የሃሳብ ትውልድ” ፅንሰ-ሃሳብ ውስጥ ግልጽ በሆነ መልኩ ተንፀባርቋል። ሁምቦልድት ትምህርት ማለት ግለሰቡን ለገበያ ፍላጎት ብቻ ተላላኪ አድርጎ የሚያዘጋጅ ጠባብ የሙያ ስልጠና ሳይሆን፣ የሰውን ልጅ አእምሯዊ፣ ስነ-ምግባራዊና መንፈሳዊ አቅም አሟጦ የሚያወጣ የ”ሰውነት” ማበልፀጊያ ሂደት እንደሆነ ያምናል። ይህ እሳቤ ጠቅላይ ሚኒስትሩ አሁን ያለው ምሁር ካለፉት ሁለት ትውልዶች (ከጎትጓቾችና ተፋላሚዎች) ጠንካራ ጎን በመውሰድና ደካማ ጎናቸውን በማረም “አስተፃምሮ” (Synthesis) መፍጠር አለበት ከሚሉት ጥሪ ጋር በእጅጉ ይቆራኛል። ይህም ማለት ትምህርት ተማሪውን የቴክኒክ እውቀት ብቻ የተጫነበት ማሽን ከማድረግ ይልቅ፣ የታሪክ ሚዛን ያለው፣ በሰከነ መንገድ መደማመጥ የሚችልና የሃሳብ መሪነት ብቃት የተላበሰ “ሁለንተናዊ ዜጋ” የማድረግ ታላቅ ግብ አለው።

በተጨማሪም የቢልዱንግ መርህና የሃሳብ ትውልድ ግንባታ የሚያተኩሩት ተማሪው በምክንያታዊነትና በነፃነት የመመራት (Autonomy) አቅም እንዲኖረው በማድረግ ላይ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትሩ ምሁራን ከጥላቻና ከበቀል ትርክቶች ወጥተው በሃሳብና በቴክኖሎጂ ሀገርን እንዲገነቡ ሲያሳስቡ፣ ትምህርት ሰውን ከጭፍን አመለካከት ነፃ አውጥቶ ወደ ላቀ ስልጣኔና ሰብአዊነት ሊመራው ይገባል የሚለውን የሁምቦልድት ህልም እያደሱት ነው። በዚህ ሂደት ውስጥ ዩኒቨርሲቲው ተማሪዎችን በሞራል የታነጹ፣ ለሀገራዊ አንድነት የሚቆረቆሩና ለዲሞክራሲያዊ ውይይት ዝግጁ የሆኑ አሳቢዎችን የማፍራት ኃላፊነት ይኖርበታል። ይህ አይነቱ ስብዕና ደግሞ ተማሪው በሙያው የተካነ መሃንዲስ ወይም ሐኪም ብቻ ሳይሆን፣ ውስብስብ ማህበራዊና ፖለቲካዊ ፈተናዎችን በብልሃት የሚፈታ “የሀገር ግንባታ መሃንዲስ” እንዲሆን ያስችለዋል።

ሁለቱም እሳቤዎች ትምህርትን እንደ ግብ ሳይሆን ዘላቂ ራስን የማሻሻል ጉዞ አድርገው ይወስዱታል። የቢልዱንግ ፍልስፍና ግለሰቡ ከእውቀት ጋር ያለውን ግንኙነት በማሳደግ በህይወት ዘመኑ ሁሉ እንዲማር እንደሚያበረታታው ሁሉ፣ የሃሳብ ትውልድም በየጊዜው ከሚለዋወጡ የቴክኖሎጂ እድገቶች (እንደ AI) ጋር ራሱን እያላመደና አዳዲስ መፍትሄዎችን እያመነጨ እንዲቀጥል ይጠበቅበታል። ይህም ትምህርት ከመማሪያ ክፍል ዳስተርና ጠመኔ ወጥቶ በማህበረሰቡ ውስጥ ተግባራዊ ለውጥ የሚያመጣና ዜጎች በነፃነት የሚመራመሩበትን ብሄራዊ ንቃተ-ህሊና የሚፈጥርበት ዋነኛው መሳሪያ እንዲሆን ያደርገዋል። ባጠቃላይ፣ የሁለንተናዊ ስብዕና ግንባታ መርህ መሬት ሲነካ ውጤቱ ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሚመኙት፣ በሃሳብ የበለፀገ፣ በተግባር የፈጠነና በስነ-ምግባር የታነፀ “የሃሳብ ትውልድ” ይሆናል።

በዊልያም ቮን ሁምቦልድት ሁለተንተናዊ ስብዕና ግንባታ (Bildung) እና በጠቅላይ ሚኒስትሩ “የሃሳብ ትውልድ” መካከል ያለው ትስስር፣ በኢትዮጵያ ያለውን የቆየ የታሪክ ትርክት ግጭት ለመፍታትና ብሄራዊ መግባባት ለመፍጠር እንደ መሠረታዊ መፍትሄ ሊያገለግል ይችላል። ይህ ትስስር ምሁራን ከጠባብና ከጎሳ ተኮር ትርክቶች ወጥተው ወደ ሰፊና ሁሉን አቀፍ ሀገራዊ እይታ እንዲሸጋገሩ የሚያስችል የአስተሳሰብ ለውጥ ያመጣል።

በሁለተንተናዊ ስብዕና ግንባታ መርህ አንድ ምሁር በነፃነትና በምክንያታዊነት እንዲያስብ የሚያስገድድ በመሆኑ፣ የታሪክ ክስተቶችን በአንድ ወገን ብቻ ከመመልከት ይልቅ በተለያዩ አቅጣጫዎች የመተንተን ብቃትን ይሰጠዋል። የ”ሃሳብ ትውልድ” አባል የሆነ ምሁር የታሪክ ትርክትን እንደ መፋለሚያ ሳይሆን እንደ መማሪያና እንደ “አስተፃምሮ” (Synthesis) መፍጠሪያ ይጠቀምበታል። ይህም ማለት ያለፉት ትውልዶች የነበሩባቸውን የትርክት ጫፎች—አንዱን ወገን ብቻ “ጨቋኘ” ሌላውን “ተገፊ ተጨቋኝ” አድርጎ የመሳል አዝማሚያ—በምክንያታዊነት በመመርመር፣ ለሁሉም ኢትዮጵያውያን የሚሆን “የወል ትርክት” ለመገንባት ያስችላል። ምሁራን በዚህ መርህ ሲመሩ፣ ታሪክን ለበቀል ሳይሆን ለሰላምና ለጋራ ብልጽግና ግንባታ እንደ ግብዓት መጠቀም ይጀምራሉ።

ይህ ትስስር ምሁራን በውይይትና በክርክር ባህል ላይ እንዲያተኩሩ ያደርጋቸዋል። በሁምቦልድት እሳቤ ትምህርት ሰውን “ክፍት አእምሮ” እንዲኖረው ያደርጋል፤ ጠቅላይ ሚኒስትሩም እንዳነሱት፣ በነቀምትና በደብረ ብርሃን ዩኒቨርሲቲዎች ያሉ ምሁራን በየራሳቸው ክልላዊ ትርክት ውስጥ ከመታጠር ይልቅ፣ በጋራ መድረኮች ላይ ተገናኝተው ሃሳብን በሃሳብ እንዲሞግቱ ያበረታታል። ይህ የ”አስተፃምሮ” ሂደት ምሁራን ካለፈው የታሪክ ቁስል ወጥተው፣ ዛሬን በትጋት እንዲገነቡና ነገን በተስፋ እንዲመለከቱ ይረዳቸዋል። በዚህም ምክንያት፣ በትምህርትና በምክንያታዊነት የታነፀው ስብዕና (Bildung)፣ ምሁራን ለሀገራዊ አንድነት የሚቆሙ የሃሳብ መሪዎች እንዲሆኑና በብሄራዊ ምክክር ሂደት ውስጥ ንቁ ተሳታፊ እንዲሆኑ ያደርጋቸዋል።

ባጠቃላይ ቢልዱንግ እና የሃሳብ ትውልድ እሳቤዎች ሲቀናጁ ምሁራን የቆዩ የትርክት ሰንሰለቶችን ሰብረው እንዲወጡ ይረዳቸዋል። ትምህርት ሰውን ከድንቁርና እና ከጭፍን ጥላቻ ነፃ ካላወጣ “ቢልዱንግ” አልተሳካም፤ በተመሳሳይ ምሁራን በሃሳብና በቴክኖሎጂ ሀገርን ካልገነቡ የ”ሃሳብ ትውልድ” መሆን አይችሉም። ስለዚህ፣ ይህ ትስስር በኢትዮጵያ ውስጥ በታሪክ ዙሪያ የሚታዩ ክፍተቶችን (Narrative Gaps) በመሙላት፣ በብቃትና በእኩልነት ላይ የተመሰረተ አዲስ የጋራ ብሄራዊ ማንነት ለመገንባት ዋነኛው መሣሪያ ነው።

የምርምርና የማስተማር አንድነት

በዊልያም ቮን ሁምቦልድት የትምህርት ፍልስፍና ውስጥ የሚገኙት “የምርምርና የማስተማር አንድነት” እንዲሁም “የሳይንስና የጥበብ አንድነት” መርሆዎች፣ በጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ የሪፎርም ጥሪ ውስጥ በዘመናዊና በተግባራዊ መልክ ተንፀባርቀዋል። ሁምቦልድት ዩኒቨርሲቲ ዝግጁ እውቀትን ብቻ የሚያሰራጭ ተቋም ሳይሆን፣ መምህራንና ተማሪዎች በጋራ አዲስ እውቀት የሚፈጥሩበት የምርምር ማዕከል መሆን አለበት ብሎ ያምናል። ይህ እሳቤ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ምሁራን ከመጽሐፍና ከንድፈ-ሃሳብ (Theory) ብቻ ወጥተው መሬት የሚነካና የህብረተሰቡን ችግር የሚፈታ “ተግባራዊ ምርምር” ላይ እንዲያተኩሩ ካቀረቡት ጥሪ ጋር ቀጥተኛ ቁርኝት አለው። በሁለቱም እይታዎች፣ ትምህርት ትርጉም የሚኖረው በምርምር የታገዘና ለሰው ልጅ እድገት አዲስ መፍትሄዎችን ማመንጨት ሲችል ብቻ መሆኑ በአጽንኦት ተገልጿል።

ይህ የምርምርና የማስተማር ትስስር ምሁራን ከዩኒቨርሲቲ ቅጥር ግቢ ወጥተው ከኢንዱስትሪውና ከህብረተሰቡ ጋር እንዲገናኙ በር ይከፍታል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ ምሁራን እንደ “ቴክኖክራት” በተለያዩ የኃላፊነት ቦታዎች ላይ እንዲሳተፉና የቴክኖሎጂ ሽግግርን እንዲያፋጥኑ ያቀረቡት ጥሪ፣ ዩኒቨርሲቲው የሳይንሳዊ ግስጋሴ ሞተር እንዲሆን ከማድረጉም በላይ፣ ምሁራን በንድፈ-ሃሳብ የነበረውን እውቀት በቴክኖሎጂ አግዘው ወደ ማህበረሰቡ እንዲያወርዱት ይረዳቸዋል። ይህም የምርምር ውጤቶች በመደርደሪያ ላይ ታትመው ከሚቀሩ ይልቅ፣ በግብርና ምርታማነት፣ በኢኮኖሚ ተወዳዳሪነትና በዜጎች የኑሮ ጥራት ላይ ቀጥተኛ ለውጥ እንዲያመጡ ያስችላል። በዚህም ዩኒቨርሲቲው እውቀት የሚሸመትበት ብቻ ሳይሆን፣ ለሀገር ብልጽግና የሚውል “ተግባራዊ ሀብት” የሚመረትበት ፋብሪካ ይሆናል።

ሰው ሰራሽ አስተውሎት (AI) ከሰብአዊነትና ከጥበብ  ጋር አቀናጅቶ መጠቀም

በተለይም እንደ ሰው ሰራሽ አስተውሎት (AI) ያሉ የዘመኑ ቴክኖሎጂዎችን ከሰብአዊነትና ከጥበብ (Humanities) ጋር አቀናጅቶ የመጠቀም አስፈላጊነት፣ የሁምቦልድትን “የሳይንስና የጥበብ አንድነት” መርህ ወደ ላቀ ደረጃ ያሸጋግረዋል። ሁምቦልድት አንድ ተማሪ ተፈጥሮ ሳይንስን ሲያጠና ጎን ለጎን ፍልስፍናንና ታሪክን ማወቅ አለበት የሚለው፣ ተማሪው ሰፊና ጥልቅ እይታ (Holistic perspective) እንዲኖረው ለማድረግ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትሩም AIን እንደ ታላቅ መሣሪያ በመጠቀም፣ ነገር ግን ከሰው ልጅ እሴቶችና ከሀገራዊ ብልጽግና ግቦች ጋር አቀናጅቶ የመምራት አስፈላጊነትን ሲገልጹ፣ ቴክኖሎጂው ያለ ሰብአዊ ጥበብና ያለ ስነ-ምግባራዊ እይታ ብቻውን ግቡን ሊመታ እንደማይችል እያሳሰቡ ነው። ይህ ትስስር ተማሪው የቴክኒክ ባለሙያ ብቻ ሳይሆን፣ የቴክኖሎጂውን ውጤት ከማህበረሰቡ ባህልና ፍላጎት ጋር አጣጥሞ የሚተገብር “ባለብዙ እይታ” ምሁር እንዲሆን ያስችለዋል።

በመጨረሻም፣ ይህ የዘርፎች ትስስርና የምርምር ተግባራዊነት ለኢትዮጵያ የሀገር ግንባታ ሂደት ወሳኝ የሆነውን የፈጠራ አቅም ያጎለብታል። በሁምቦልድት እሳቤ እውቀት ሁሉ የተሳሰረ እንደመሆኑ፣ የአሁኑ ትውልድ ምሁራን በተለያዩ የትምህርት ዘርፎች መካከል ያለውን ግድግዳ በማፍረስ ለተወሳሰቡ ሀገራዊ ችግሮች የተቀናጀ መፍትሄ ማመንጨት ይጠበቅባቸዋል። ቴክኖሎጂንና ሰብአዊነትን አቀናጅቶ መጠቀም ዩኒቨርሲቲው ለሀገር ብልጽግና የሚበቁና በዓለም አቀፍ ደረጃ ተወዳዳሪ የሆኑ “ሁለንተናዊ አሳቢዎችን” እንዲያፈራ ያስችለዋል። ይህ አይነቱ የተቀናጀ አካሄድ በንድፈ-ሃሳብ የሚነሱ የትርክት ልዩነቶችን በተጨባጭ ስራዎች ለመሙላትና ሀገራዊ አንድነትን በተግባራዊ ውጤት ለማጠናከር ትልቅ ሚና ይጫወታል።

ፌስቡክ፡ https://web.facebook.com/addisreporternews/
ዌብሳይት፡ https://addisreporter.com/
ኢሜል፡ info@addisreporter.com
ቴሌግራም፡ https://t.me/addisreporter2
X፡ https://x.com/addisreporter
ስልክ ቁጥር፡ +251981866434 / +251116393393