“ፍቅር እስከ መቃብር”  የአብዮታዊው መሪ አያቶላ አሊ ኻሜኒ ስንብት 

በማር ወለላ በተመሰለ ፍቅር ተጀምሮ በመቃብር የተቋጨው የኢራን እስራኤል ወዳጅነት 

የኢራን የ1979 አብዮት መሠረታዊ ዓላማ አንዱ “ጭቆናን መታገል” የሚል ስለሆነ፣ እስራኤልን እንደ ዋነኛ “ጨቋኝ” እና የኢስላማዊው ዓለም ጠላት አድርገው ፈረጁና አበለሻሹት እንጂ ሁለቱ አገራት ፍቅር በፍቅር ነበሩ። አያቶላ አሊ ካሜኒ  ወደ ስልጣን ሲመጡ በኢራን እና በእስራኤል መካከል ለዓመታት ለቆየው “የጥላቻ ጦርነት” (Shadow War) ዋነኛው ምክንያት የተባለ ንግግር አደረጉና የሁለቱን አገራት ወዳጅነት አፈረሱት። ይህ ከመሆኑ በፊት ግን ኢራንና እስራኤል በማር ወለላ የሚመሰል ፍቅራቸውን አያቶላ አሊ ካሜኒ የሚመሩት አብዮት አወደመው። 

ኢራን እ.ኤ.አ. በ1950 ከቱርክ ቀጥላ ለእስራኤል እውቅና የሰጠች ሁለተኛዋ አገር ነበረች።  ኢራን ለእስራኤል እውቅና የሰጠችው በንጉሱ መሐመድ ረዛ ፓህላቪዘመን ሲሆን፣ እውቅና አሰጣጡም ዝም ብሎ የተደረገ ሳይሆን፣ ጥቅምን ያሰላ እንደነበር በወቅቱ የተጻፉ መረጃዎች ያመልክታሉ። 

“ንጉሱ ለእስራኤል እውቅና የሰጡት በበጎ አድራጎት ሳይሆን በስትራቴጂካዊ ጥቅም ነበር” በማለት በወቅቱ የጻፉ እንዳሉት፣ ዋናው ምክንያት በወቅቱ እንደ ግብፅ ያሉ የአረብ አገራት “የአረብ ብሔረተኝነትን” (Arab Nationalism) ማራመዳቸው ነበር። ይህ የአረብ አገራት ብሄርተኛነት፣ ለኢራን ንጉሳዊ አገዛዝ ስጋት በመሆኑ “የጠላቴ ጠላት ወዳጄ ነው” በሚል መርህ ኢራንና እስራኤል ተቀራረቡ።

ንጉሱ ንጉሱ መሐመድ ረዛ  ከአሜሪካ ጋር ጠንካራ ግንኙነት መገንባት ይፈልጉ ስለነበር ይህንኑ ዓላማቸውን ለማሳካት ለእስራኤል እውቅና መስጠት በዋሽንግተን ዘንድ ተቀባይነትን ለማግኘት እንዲቻላቸው ተጠቀሙበት።

ኢራን ለስራኤል እውቅና ከሰጠች በሁዋላ በምላሹ እስራኤል ለኢራን የግብርና ቴክኖሎጂ፣ የጦር መሣሪያ እና የደህንነት ስልጠና (በተለይ ለታዋቂው የኢራን ሰላይ ድርጅት SAVAK) ትሰጥ ነበር። በምላሹ ኢራን ለእስራኤል ነዳጅ ታቀርብ ነበር።

እንደ ማር ወለላ ይመስለ የነበረው የሁለቱ አገራት ወዳጅነት አያቶላ አሊ ኻሜኒ ወደ ስልጣን ሲመጡ ወዲያውኑ ተነነ። በ1979 የኢራን አብዮት አያቶላ አሊ ካሜኒን  ወደ ስልጣን ሲመጡ፦ ከእስራኤል ጋር የነበረውን ግንኙነት በሙሉ አቋረጡ። በቴህራን የነበረውን የእስራኤል ኤምባሲ ለፍልስጤም ነፃ አውጪ ድርጅት (PLO) ሰጡ። እስራኤልን “ትንሿ ሰይጣን” (Little Satan) ብለው በመፈረጅ፣ ህልውናዋ እንዲጠፋ ጥሪ አቀረቡ። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ የጸባቸው ልኩ ገደብ እያለፈ ለዛሬ ደረሱ። አያቶላ አሊ ኻሜኒ በ2025 “አታይዋትም፤ ትጠፋለች” ያሏት አገር ከአሜሪካ ጋር በጋራ በተሰራ ኦፕሬሽን እስከወዲያኛው ተሸኙ። ኢራን ሃዘንም ደስታም እየታዩባት ነው። ቀጥዩ የኢራን ዕድል ኢራቅን መሆን ወይስ የተሻለ ሽግግር ወደፊት የሚታይ ይሆናል።

እስራኤልን እንደ ገለልተኛ ሀገር ሳይሆን፣ አሜሪካ እና ምዕራባውያን በመካከለኛው ምስራቅ ያላቸውን ጥቅም ለማስከበር የተከሉት “የጦር ሰፈር” እንደሆነች የሚገልጿት አያቶላ አሊ ካሜኒን ፣  እስራኤልን “እስራኤል” ብለው ከመጥራት ይልቅ “የፅዮናውያን አገዛዝ” ወይም “ጠላት” በሚል ስያሜ ያስተዋወቁ ነበሩ። በራሳቸው መንግስትና ንጉስ የተሰጠውን ዕውቅና ለመግፈፍ ወይም ለማጣጣል የተለያዩ መጠሪያዎች ሲሰጧት የነበረችው እስራኤል “አያቶላ አሊ ኻሜኒ ተሰናብተዋል” ብላ አውጃለጭ

በቅርቡ ንግግራቸው “እስራኤል በቅርቡ ማለትም በወቅቱ በ2025 ዓመታት ውስጥ ከምድር ገጽ ትጠፋለች” ሲሉ ትንቢታዊ ንግግር ያሰሙት አያቶላ አሊ ኻሜኒ ዛሬ በወርሃ የካቲት ተረት ሆነዋል። 

ፍልስጤማውያን እና እንደ ሂዝቦላ ያሉ ቡድኖች እስራኤልን በጦር መሣሪያ እንዲፋለሙ የሚያስታጥቁትና በግልጽ “ጽዮናዊያንን ተፋለሙ” የሚል ጥሪ ሲያቀርቡ የነበሩት አያቶላ አሊ ካሜኒን ስንብታቸውን ኢራን ራሷ አውጃለች። የሃዘን ቀንም ተጥሏል። አሁን ስለ አያቶላ አሊ ኻሜኒ ማሰብ ቆሟል። “ እባጭ” ያሏት እስራኤል ከአሜሪካ ጋር ተረት አድርጋቸዋለች። ቀጣዩ የኢራን መሪ እንዴትና በማን ይሰየማል? የኢራን አቋቋም እንዴት ይሆናል? የሚለው ይሆናል። 

የካቲት 2026 በመካከለኛው ምስራቅ ታሪክ አዲስ ምዕራፍ የተከፈተበት ወር ሆኖ ይመዘገባል። “ኦፕሬሽን ኤፒክ ፉሪ” (Operation Epic Fury) በሚል መጠሪያ በአሜሪካ እና በእስራኤል የተሰነዘረው መጠነ ሰፊ ጥቃት፣ በቴህራን ለ47 ዓመታት የቆየውን የሃይማኖታዊ አገዛዝ መሰረት ክፉኛ አናውጦታል።

የአያቶላ ካሜኒ መወገድ እና የመካከለኛው ምስራቅ አዲስ የኃይል ሚዛን

በአሁኑ ወቅት በመካከለኛው ምስራቅ እየተከሰተ ያለው ታሪካዊ ለውጥ የቀጣናውን ጂኦፖለቲካዊ ሚዛን ሙሉ በሙሉ ሊቀይር የሚችል እጅግ አሳሳቢ ክስተት ሆኗል።

አሜሪካ እና እስራኤል በጋራ በመሆን በቴህራን ላይ የሰነዘሩት መጠነ-ሰፊ ጥቃት የኢራን መንፈሳዊ መሪ አያቶላ አሊ ካሜኒን ኢላማ ማድረጉና መገደላቸውን የሚገልጹ ዘገባዎች መውጣታቸው፣ የሀገሪቱን የሥልጣን መዋቅር ለከፍተኛ ቀውስ ዳርጎታል። ይህ ክስተት ከሃይማኖታዊ መሪነት ባለፈ፣ የኢራን የፖለቲካና የወታደራዊ የበላይ ጠባቂ የነበሩት ካሜኒ መወገዳቸው በሀገሪቱ የ47 ዓመት የእስላማዊ ሪፐብሊክ ታሪክ ታይቶ የማይታወቅ የሥልጣን ክፍተት እንደሚፈጥር እየተገለፀ ይገኛል።

የካሜኒ መወገድ በኢራን ውስጣዊ የሥልጣን ሽኩቻ ላይ የራሱ የሆነ ትልቅ ጥላ ያሳርፋል። ምንም እንኳን ፕሬዝዳንት መስዑድ ፔዜሽኪያን እና የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር አባስ አራቅቺ በኃላፊነት ላይ ቢገኙም፣ የሀገሪቱን ቁልፍ የደህንነትና የኢኮኖሚ መዋቅር የሚቆጣጠረው የኢስላማዊ አብዮት ጥበቃ ጦር (IRGC) ቀጣይ እርምጃ ወሳኝ ይሆናል። በተለይም በሕገ-መንግሥቱ መሠረት አዲስ መሪ እስከሚመረጥ ድረስ የሚቋቋመው የሽግግር ምክር ቤት በወታደራዊ አዛዦችና በሲቪል ባለሥልጣናት መካከል ያለውን ስስ ግንኙነት የሚፈትንና ምናልባትም የርስ በርስ የስልጣን ፍትጊያ ሊያስነሳ ይችላል።

በጂኦፖለቲካዊ ረገድ፣ የኢራን መሪ መወገድ በሶሪያ፣ በሊባኖስ፣ በየመንና በኢራቅ የሚንቀሳቀሱትን የኢራን ደጋፊ የታጠቁ ቡድኖች (Proxies) ስትራቴጂያዊ ድጋፍ የሚያሳጣ ነው። እንደ ሄዝቦላህ እና ሁቲ ያሉ ቡድኖች ቀጥተኛ ትዕዛዝና የገንዘብ ድጋፍ የሚያገኙት ከመንፈሳዊ መሪው ቢሮ በመሆኑ፣ የካሜኒ አለመኖር የእነዚህን ቡድኖች አንድነትና የተጠናከረ ጥቃት ሊያዳክመው ይችላል። ሆኖም፣ ይህ ክፍተት ቡድኖቹ ራሳቸውን ችለውና በከፍተኛ ቁጣ የበቀል እርምጃዎችን እንዲወስዱ በማነሳሳት ቀጠናውን ወደማይቆም የቀጥታ ጦርነት ሊከቱት እንደሚችሉ ስጋት አለ።

የእስራኤልና የአሜሪካ ጥምር ጥቃት በቴህራን ላይ መፈጸሙ፣ እስራኤል በኢራን ላይ የነበራትን የ”ጥላ ጦርነት” (Shadow War) ወደ ቀጥተኛና መደበኛ ግልጽ ግጭት መለወጧን ያሳያል። እስራኤል ይህን እርምጃ የወሰደችው የኢራንን የኑክሌር መርሃ-ግብርና የሚሳይል አቅም ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ለማክሸፍ እንደሆነ ብትገልጽም፣ የኢራን መሪ መገደል ግን ጉዳዩን ከመከላከያ ስልት ባለፈ የአገዛዝ ለውጥ (Regime Change) ፍላጎት እንደሆነ ያስገነዝባል። ይህ ደግሞ በዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ዘንድ ታላላቅ ኃይሎችን የሚከፋፍልና በሩሲያና በቻይና በኩል ጠንካራ ተቃውሞ ሊያስነሳ የሚችል እርምጃ ነው።

በሌላ በኩል፣ በፋርስ ባሕረ ሰላጤ አገራት ላይ የተሰነዘረው የሚሳይልና የድሮን ጥቃት ዓለም አቀፉን የነዳጅ ገበያና የንግድ መስመር ለከፍተኛ አደጋ አጋልጧል። ኢራን በወሰደችው የአፀፋ እርምጃ በባህሬንና በኤምሬትስ የሚገኙ የአሜሪካ የጦር ሰፈሮችንና የሲቪል ተቋማትን ኢላማ ማድረጓ፣ ግጭቱ በሁለቱ አገራት ብቻ የማይገደብ መሆኑን አረጋግጧል። ይህም ቀጠናው ለዓመታት የገነባውን የኢኮኖሚ መረጋጋትና የቱሪዝም መስህብ በአንድ ጀምበር አደጋ ላይ የሚጥልና ዓለም አቀፍ የኢኮኖሚ ቀውስ ሊያስከትል የሚችል ክስተት ነው።

የኢራን ሕዝብ ለዚህ ድንገተኛ ክስተት የሚሰጠው ምላሽ ሌላኛው ወሳኝ ነጥብ ነው። ባለፉት ዓመታት በኢኮኖሚ ማሽቆልቆልና በፖለቲካዊ ጭቆና ምክንያት ተቃውሞ ሲያሰሙ የነበሩ የሕዝብ ክፍሎች፣ ይህን የሥልጣን ክፍተት እንደ መልካም አጋጣሚ በመጠቀም ለለውጥ ሊነሱ ይችላሉ። ሆኖም፣ የጸጥታ ኃይሉ ሥልጣኑን ለማስጠበቅ የሚወስደው የኃይል እርምጃ ሀገሪቱን ወደ ከፍተኛ ደም መፋሰስና አለመረጋጋት ሊመራት ይችላል። የኢራን የውስጥ አንድነት መናጋት ደግሞ ለቀጠናው አክራሪ ቡድኖች መስፋፋት ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል።

 በመካከለኛው ምስራቅ ለበርካታ አስርት ዓመታት የነበረው የኃይል ሚዛን (Balance of Power) ተንዶ አዲስ ምዕራፍ ይጀምራል። አዲሱ የኢራን አመራር ወይ ወደ ዲፕሎማሲያዊ ንግግር በማምራት ሀገሪቱን ከጥፋት ይታደጋል፣ ወይም ደግሞ በከፍተኛ ብሔራዊ ስሜት ተገፋፍቶ ወደ ከፋ ክልላዊ ጦርነት ያመራል። የዓለም ኃያላን አገራት በዚህ ወቅት የሚወስዱት የዲፕሎማሲ እርምጃም ቀጣዩን የዓለም ሰላም ዕጣ ፈንታ የሚወስን ይሆናል።

በአጠቃላይ፣ የካሜኒ መወገድ የኢራንን ሥርዓት ብቻ ሳይሆን፣ መላውን የመካከለኛው ምስራቅ ፖለቲካዊ ገጽታ የሚቀይር “የመሬት መንቀጥቀጥ” ያህል የሚቆጠር ክስተት ነው። በቴህራን ቤተ-መንግሥት ውስጥ የሚደረጉት የተተኪ መሪ ሾመት ውይይቶችና በጦር ሜዳ የሚሰነዘሩት አፀፋዊ ጥቃቶች፣ የነገዋን ኢራንና የቀጠናውን ደህንነት የሚወስኑ ዋና ዋና ጉዳዮች ናቸው። ሁኔታው በየደቂቃው እየተቀያየረ በመሆኑ፣ ዓለም አቀፍ ተመልካቾች ትኩረታቸውን ወደ ቴህራንና ዋሽንግተን አድርገው ውጤቱን እየተጠባበቁ ይገኛሉ።

ዌብሳይት፡ https://addisreporter.com/
ኢሜል፡ info@addisreporter.com
ቴሌግራም፡ https://t.me/addisreporter2
X፡ https://x.com/amejuju?s=21
https://web.facebook.com/addisreporternews
ስልክ ቁጥር፡ +251116393393